Reklam verin!

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası

İyul 3, 2008 23:35

  Переименованные города и села в Армении

В Армении переименованы все города и села с азербайджанскими названиями, и в армянской историографии они вообще не уопминаються, будто бы их и не было вовсе, а они существовали, можно взять хотя бы любой истчоники по населению и населенным пунктам на территории Иреванского ханства и Эриваньской губернии.

Сарванлар - Сие - 1919 г. Абаран - Апаран - 1935 г. Беюк Гарангойунлу - Азизли - 1935 г. Давали - Арарат - 1935 г. Юхары Тюркманлы - Абага - 1935 г. Гушчу - Кечут - 1946 г. Сайбалы - Сарнакунк - 1946 г. Кыпчак - Харидж- 1946 г. Горгулу - Мргшад - 1946 г. Ширакгала (крепость племени ширак) - Варденут - 1946 г. Улуханлы -1950 г. Ордакли - Лчашен - 1950 г. Имирли - Туджур - 1950 г. Кавар (хазарское племя кабар) - Камо - 1959 г. Ламбали - Баграташен - 1960 г. Яйджи - Гаржис - 1968 г. Гарадаглы - Ланджанист - 1968 г. Талыш - Аруг - 1970 г. Бозабдал - Базум - 1978 г. Сунгурлу -Ховтамедж - 1978 г. Гарабаглар - Урдзадзор - 1978 г. Кесемен - Бахар - 1978 г. Переведенный дословно с тюркского на армянский и выдаваемые за исконно армянские населенные пункты Дерекенд (село в ущелье) - Дзораюг - 1935 г. Деречичак (цветущее ущелье) - Тсахадзор - 1935 г. Гель (озеро) - Личк - 1935 г. Ачасу (два притока) - Ачаджур - 1935 г. Торпаггала (крепость из сырого кирпича) - Хна- берд - 1939 г. Гедакбулак (малый родник) - Каргопюр 1946 г. Армудлу (грушевый) - Тасик - 1946 г. Гырмызылы (красная) - Кармрашен - 1946 г. Алмалы (яблочная) - Хндзорут - 1946 г. Гезалдере (прекрасное ущелье) - Гехадзор - 1946 г. Агбулак (светлый родник) -Люсахпюр - 1946 г. Бабирли (барсовый) - Бартсрашен - 1947 г. Дашгала (каменная крепость) - Караберд - 1947 г. Деликдаш (камень с отверстием) - Тсакар - 1948 г. Гарадаш (черный камень) - Севкар - 1965 г. Галича (малая крепость) - Бсрд - 1978 г. Айгыргелю (озеро жеребца) - Хакналич - 1978 г.

Переименованные в честь всяких революционеров и тд и тп. Меликлер - Спандарян - 1930 г. Боюк Кепенекчи - Мусаелян - 1935 г. Кешишкенд - Микоян - 1935 г. (позже «Егегнадзор») Молла Дурсун - Шаумян - 1935 г. Даргала - Анастасаван - 1935 г. Алибегли - Атарбекян - 1946 г. Баштала - Бафамян - 1949 г. Агкенд - Ашотаван - 1948 г. Юва - Шаумян - 1950 г. Боюк Шахрияр - Налбандян - 1950 г. Гызылгоч (золотой овен) - Гукасян - 1956 г. Еллер - Абовян - 1961 г. Ашагы Неджили (нижний Неджили) - Саят-Нова - 1978 г. Искаженные названия, на армянский лад Юхары Гиредаг - Верин Киретак - 1930 г. Гахсу - Кахси - 1935 г. Ескипара - Воскепар - 1938 г. Гала дереси - Галадзор - 1940 г. Молла Муса - Мусакан - 1940 г. Беюк Сарыял - Медз Сариар - 1940 г. Сарыгях - Сарыюгн - 1946 г. Меликкенд - Меликюг - 1946 г. Дестагирд - Дастакерд - 1951 г. Ейриванк - Айриван - 1959 г. Тезекенд - Тазаюг - 1967 г.

Полностью переменованные Агбаба - Амасия - 1930 г. Гаракилсе - Сисиан - 1935 г. Кешишкенд - Егегнадзор - 1935 г. Гамарли - Арташат - 1945 г. Дюзкенд - Ахурян - 1945 г. Хамамлы - Спитак - 1949 г. Гурдгулу - Октемберян - 1950 г. Пашалы - Вайк - 1957 г. Ахта - Раздан - 1959 г. Еллер - Абовян - 1961 г. Агин - Ани - 1961 г. Веди - Арарат - 1968 г. Аллахверди - Туманян - 1969 г. Басаркечар - Варденис - 1969 г. Карвансара - Иджеван - 1978 г.

Fevral 9, 2008 23:44

  ЭТНИЧЕСКАЯ ИСТОРИЯ КАРАБАХА

ЭТНИЧЕСКАЯ ИСТОРИЯ КАРАБАХА 

Территория Нагорного Карабаха, давно заселена. Об этом говорят археологические находки, относящиеся к эпохе бронзы. До 1-го века н. э. Карабах входил в состав древнего Албанского государства. В 1 в. его захватывает сасанидская Персия. С этих пор Карабах становится ареной военных действий то арабского халифата, то монгольского хаганата, то шахского Ирана, то султанской Турции.

По сведениям 1899 года Карабах располагался между реками Кура и Аракс. В эти земли входили горы Малого Кавказа. Границы Карабаха охватывали с юга — река Аракс, с запада горы Карабаха, которые назывались Кешбек,Салварты и Эрикли до озера Гекче (Севан), а с востока Горан до реки Кура.

Карабах был разделен на 17 округов: Сисян, Дамерчи-Асланлы, Купара, Баргушад, Бахам юрд, Кебирли, Талыш, Джаваншир, Хачын, Чилебирд, Хырда-Пара Дизах, Отузики, Игирмидорд, Карачорлу, Веренд, Дизах, Аджан. Кроме нескольких сел, во всех этих 17 округах жили азербайджанцы.(1)

Главнокомандующий Кавказской армией Сисианов в своем рапорте № 19 от 22 мая 1805 года писал: «По географическому расположению Карабах можно считать дверью как в Азербайджан, так и в Иран. Поэтому его нужно удержать во что бы оно ни стоило».(3)

14-го мая 1805 г. на берегах Курекчая между Карабахским ханом Ибрагим ханом и Сисиановым был заключен договор, по которому Карабахское ханство переходило к России.

1822-ом году название «Карабахское ханство» было заменено на Шушинский уезд и было передано в Каспийскую провинцию.(4) В 1868-ом году была создана Елизаветпольская губерния. Шушинский уезд, внутри которого был создан Зенгезурский уезд, входил в эту губернию.(5) В 1883-ем году в Шушинский уезд входили Джаваширский уезд и Джабраильский уезд. Это деление продолжалось до 1921-го года. (6) Что бы усилить свою власть в Карабахе, Сисианов начал переселять армян в Карабах, сразу после заключения договора с Ираном. (7)

Начиная с 1805-го года началось переселение армян из Ирана в Азербайджан. (8) К 1823-ом году переселенные армянские семьи в Карабахе уже составляли 4366. Во время Русско-Иранского конфликта (1825—1826) более 18 тыс. армянских семей были переселены в Карабах и, таким образом, были созданы новые селения Марагалы, Джанйатаг, Юхары Чайлы, Ашагы Чайлы и др. (9) По другим источникам можно увидеть что, в Зенгезур кроме селений Эхлатиан, Пирнахот и Шинатаг все армяне переселились из Карабаха, Кормалы, Хой и Салмас. (10)

10 февраля 1828-го года между Россией и Ираном был подписан Туркменчайский договор о перемирии. По этому договору 8249 армянских семей были переселены в Закавказье: в губернию Иреван, Карабахский и Шамаханские уезды. (11)

А затем был подписан договор о перемирии между Россией и Турцией, называющийся Эдрипепол. По этому договору из Турции в Закавказье были переселены более 84000 армян. Им дали самые хорошие земли в уездах Борчалы, Ахалкал и Ахалтсихис, расположенных в губерниях Елизаветполь, Иреван и Тифлис. В Елизаветпольской губернии армяне расположились от озера Гекче (Севан) до Карабахских горных зон. (12)

В 1828—1830 годах в горные зоны Елизаветпольской губернии переселились 200 000 армян. (13)

Во время Крымской войны в Закавказье опять начали переселять армян. К сожалению число этих армян не было уточнено. В 1877—1879 годах во время Русско-Турецской войны в Закавказье переселились 85 000 армян. (14)

После этой войны переселение армян в Закавказье продолжалось еще долгие годы. Самые большие переселения были в 1893—1894 годах. В 1894-ом году из Турции в Закавказье были переселены 90 000, 1897-ом году 10000 армян. В итоге в 1896 году в Закавказье уже жили около 900 000 армян. В 1908-ом году численность армян составляла 1 300 000. (15)

Когда проводилась регистрация населения в 1897-ом году, было выяснено, что в Карабахской губернии живут 54841 семей, из которых 29350-это азербайджанские семьи, а 18 616 армянские. Остальное население относилось к другим нациям. (16)

В 1917 году в Карабахе жили 317 861 азербайджанцев, 243 627 армян и других наций. В итоге, в Карабахе жили 574 194 человек. (17) Г. А. Кочарян пишет, что будто бы в 1921-ом году в Нагорном Карабахе жили 94,4 % армян и 5,6 % азербайджанцев. (18) Тогда он должен был бы знать, что до 1921-го года такого понятия как Нагорный-Карабах не было и в 1921-ом году регистрация население Карабаха не проводилась. Если это было бы не так, то Кочарян должен был бы показать точное число населения Карабаха.

Когда Царская Россия переселяла армян из Ирана в Азербайджан, было запланировано поместить их в Барде. Но привыкшие жить всегда в горах, армяне не могли жить в Барде. Барда находится на склонах Карабахских гор и летом там бывает очень жарко. Поэтому армян переселили в горных местах Азербайджана. Переселение армян в город Шуша повлекло за собой недовольство азербайджанцев, но царские чиновники добились своего и переселили армян в город Шуша. (19)

В Карабахе между переселенными армянами и коренными жителями была большая разница: по разговору, по одежде и по всем компонентам культуры. (20)

В 1921- ом году, когда было создано государство — Армянская ССР, большая часть Карабаха, который назывался Зенгезурский уезд, был передан Армении. В 1923 году нагорная часть Карабаха-Джаванширский уезд, нагорная часть уездов Шуша и Джабраил, была названа как Нагорная Карабахская Автономная Область.

Литература

  1. Описание Карабахской провинции, составленное в 1823 году, по распоряжению главнокомандующего в Грузии Ермолова, действительным статским советником Могилевским и полковником Ермоловым 2-м. Тифлис, 1866
  2. Глинка С. Описание переселения армян азербайджанских в пределы России- М., 1831.
  3. АКАК, т.2, с. 703
  4. Деконский А. Г. Экономический быт государственных крестьян Шушинского и Джабраильского уездов Елизаветпольской губернии./МИЭБГКЗК.- Тифлис, 1886, т.4, с. 122.
  5. Зелинский С. П. Экономический быт государственных крестьян Зенгезурского уезда Елизоветпольской губернии./МИЭБГКЗК.- Тифлис, 1886, т. 4, с.2.
  6. История Азербайджана, 2-ой том, с. 163.
  7. Описание Карабахской провинции…, А. Е. Хан-Агов. Экономический быт государственных крестьян Джаванширского уезда Елизоветпольской губернии./МИЭБГКЗК.- Тифлис, 1887, т. 6, с.338.
  8. Глинка С. Описание переселения армян азербайджанских в пределы России- М., 1831.
  9. Зелинский С. П. Экономический быт государственных крестьян Зенгезурского уезда Елизоветпольской губернии./МИЭБГКЗК.- Тифлис, 1886, т. 4, с.10.
  10. Зелинский С. П. Экономический быт государственных крестьян Зенгезурского уезда Елизоветпольской губернии./МИЭБГКЗК.- Тифлис, 1886, т. 4, с.10.
  11. Описание Карабахской провинции…
  12. Шавров Н. Н. Новая угроза русскому делу в Закавказье.-СПБ., 1911, С. 59.
  13. Шавров Н. Н. Новая угроза русскому делу в Закавказье.-СПБ., 1911, С. 59.
  14. Шавров Н. Н. . Новая угроза русскому делу в Закавказье.-СПБ., 1911, С. 60
  15. Елизаветпольская губерния/ ССДНЗК, — Тифлис. 1893.
  16. Кавказский календарь 1917, с. 190—197.
  17. Кочарян Г. А. Нагорный Карабах. — Баку, 1926, с. 8.
  18. АКАК, т. 7, с. 461.
  19. АКАК, т. 7, с. 461
  20. Зелинский С. П. Экономический быт государственных крестьян Зенгезурского уезда Елизоветпольской губернии./МИЭБГКЗК.- Тифлис, 1886, т. 4, с.10
Fevral 9, 2008 23:30

  Судьба азербайджанских топонимов

Cозданное сегодня под названием “Республика Армения” государство, благодаря разрешению сверхмощных мировых сил, основано на азербайджанских территориях.
Названия регионов, городов и сел очень важны для исследования и изучения истоков народа, истории его языка и культуры. Часто распространенная официально версия истории расходится с названием рек, озер, городов, выражаясь научно – гидронимами, оронимами, этнонимами, урбанонимами. Например, горы, реки и водоемы Армении, как правило, носили тюркские названия: Занги (звонкая), Арпа (ячменная), Памбак (розовая), Гокча (голубое), Алагез (сероглазая). Со временем река Занги превратилась в Раздан, Арпа в Ахурян, озеро Гокча стало Севаном, гора Алагез – Арагацем.Территория Эриванского ханства делилась на уезды (магалы) – Агбаба, Дерелеяз (Даралагез), Зангезур, Гокча, Памбак и другие. З.Коркодян в своей книге «Население Советской Армении», изданной в 1932 году, отмечал, что в начале XX века 2000 из 2310 географических названий на ее территории имели тюркское происхождение. Со временем азербайджанские названия большинства районов Армянской ССР были изменены на армянские: Абаран стал Апараном, Аллаверди – Туманяном, Ахта – Разданом, Басаркечар – Варденисом, Гамарли – Арташатом, Сардарабад – Октемберяном, Хамамлы – Спитаком, Джалалоглы – Степанаваном, Учкилисе – Эчмиадзином, Зангибасар – Масисом и т.д., и т.п. Естественно, что дальней целью переименований было изменение этнического характера территорий. Начало этому процессу было положено в 1935 г., когда под видом расширения пахотных земель азербайджанские села разрушали, а население расселяли.Приведем некоторые названия таких сел.Зангибасарский район – Гасан-ага, Гарачалар, Озанлар и т.д.<ref> http://www.azcongress.ru/article.php?268</ref>Сердарабадский район – Иткой, Гечили, и т.п.Абаранский район – Тезхараб, Шабанлы, Эмирли, Порсуглу и т.д.Арменизация географических названий велась по следующим основным направлениям.1. Перевод на армянский язык (калькирование) азербайджанских названий. Например:Агбулаг (Белый ручей) – Лусапюр (Спитакский район);Алмалы (Яблочное) – Хндзорут (Азизбековский район);Гарадаш (Черный камень) – Севкар (Иджеванский район);Гарагала (Черная крепость) – Севаберд (Абовянский район);Дашгала (Каменная крепость) – Караберд (Анийский район) и т.д.2. Сокращение двусложных азербайджанских названий, лишение их исторических и этимологических корней. Например:Алачиг Гая (Скала кибиток) – Алачиг (кибитка) – г. Дилижан;Беюк Вади (Большая долина) – Веди (искаж. Долина) – район Веди был переименован в Араратский;Полад Айрым (Стальной айрым – название тюркского племени) – Полад (сталь) – Иджеванский район и т.п.3. Полное изменение азербайджанских названий на армянские. Например:с. Айрым Ноемберянского района – Птазан;с. Арасдейен Араратского района – Ерасх;с. Баяндур Горисского района – Вагатур;райцентр Басаркечар Басаркечарского района – Варденис Варденисского района и т.д.Сюда же можно отнести переименования, состоявшиеся в результате «укрупнения» населенных пунктов, когда вместо двух с азербайджанскими названиями появлялся один – названный по-армянски. Например, села Гюлаблы и Гулели Шамшадильского района были объединены в один Айгедзор.

В том же районе Велигеч и Велийох превратились в Цахкаван.

Джафар ГИЯСИ, Ибрагим БОЗЙЕЛЬ

15.02.07

Источник: http://www.azcongress.ru

Fevral 9, 2008 23:21

  Qubadlı

Ərazisi - 826 km2
Əhalisinin sayı - 31300
İnzibati mərkəzi -
QUBADLI


İqtisadi xarakteristikası
Rayonun təsərrüfatı əsasən taxılçılıq, üzümçülük, tütünçülük, baramaçılıq və heyvandarlıq sahəsində ixtisaslaşmışdır. Rayonda yağ-pendir, üzüm emalı, cihazqayırma zavodları, toxuculuq fabriki, inqubator-quşçuluq stansiyası, daş karxanası, barama qurutma məntəqəsi, balıq yetişdirmə vətəgəsi və digər istehsalat obyektləri mövcuddur. Rayon 1993-cü ildə erməni silahlı dəstələri tərəfindən işğal edilmişdir.

Qəsəbələr / Kəndlər
Qayalı, Abdalanı, Ləpəxeyranlı, Mahmudlu, Dondarh, Mirlər, D.Msxanlı, Saray, Dəmirçilər, Poladlı, Fərcan, Göyyal, Hərtiz, Zor, Y.Xocamsalh, Mehrili, A.XocamsalIı, Hal, Qəziyan, Məmər, Mollalı, Ballıqaya, Çərəli, Boynakər, Soldaş, Qaralar, Kavdadıq, Hüseynuşağı, Ulaşlı, Qiyaslı, Əbilcə, Xocahan, Tinli, Qilican, Tatar, Qiyaslı, Qaraqoyunlu, Zilanlı, K.Mahruzlu, Seləli, Mahruzlu, Muğanlı, Alaqurşaq, Xanlıq, Həmzəli, Əfəndilər, Yusifbəyli, Çaytumas, Y.Mollu, A.Mollu, Mollaburan, Xoçik, Mərdanlı, B.Soltanlı, Padar, Qaraimanlı, Qaracalh, Qarakişilər, Qarağac, Sanyataq, Muradxanoı, Həkərli, Xəndək, İşıqlı, Başarat, Milallı, Hat, Deşdahat, Armudluq, Çardaxh, Tarovlu, Xələc, Əyin, Göyərcik, Cılfır, Seytas, Göyərabas, Bəxtiyarlı, Novlu, Məzirə, Giircülii, Dovudlu, Qədili, Eyvazlı, T.Müskanh, Bala Həsənli, Xıdırlı, A.Cİbikli, Y.Cibikli, Xallava, Məlikəhmədli, Qundanh, Ə.Uşağı.

Bir yanında Bərgüşad çağlayır, bir yanında Həkəri. Çaylar boyu ellər, obalar, ağban evlər... Bu yerlərdə Qaçaq Nəbi at oynatdı, Həcər sədaqəti igidlərə ürək verdi. Qubadlı - Azərbaycanın mərdlər, igidlər yurdu olub. Qubadlı mərd insanların əli ilə də öz övladlarına qovuşacaq.
Coğrafi mövqeyi

Rayon Qarabağ yaylasının cənub-şərqdə yerləşir. Ərazisində 95 yaşayış mənətəqəsi var.

Mənbə:

http://qarabag.iatp.az/qarabag/qubadli.html
Fevral 9, 2008 23:17

  Kəlbəcər

Kəlbəcər rayonu

 Kəlbəcər rayonu 1930-cu ildə təşkil edilmişdir. Sahəsi 1936 km2, əhalisi 40,3 min nəfər idi. Rayon ərazisini 1 şəhər, 1 şəhər tipli qəsəbə 122 kənd təşkil edirdi. Mərkəzi Kəlbəcər şəhəri idi. Rayonda 2 məktəbəqədər müəssisədə 70 uşaq tərbiyə olunur, 8 ibtidai, 43 səkkizillik, 26 orta məktəbdə 12 min, yeddiillik musiqi məktəbində 125 şagird təhsil almışdır. Rayonda 9 mədəniyyət evi, 27 klub,55 kitabxana, 17 kinoteatr fəaliyyət göstərirdi. Memarlıq abidələrindən Tərtər çayının başlanğıcındakı XIII-XVIII əsrlərin yadigarı olan Xotavəng məbədi qalmışdır.

İşğal olunmuşdur 1993-cü il 2 aprel
Ərazisi 1936 km2

Əhalisinin sayı 55000
Şəhid olmuşdur 217

Əlil olmuşdur 49
Milli qəhrəmanlar 2


Erməni işğalçıları tərəfindən dağıdılmış, yandırılmış və talan olunmuşdur:
• Sənaye və tikinti obyekti 29
• Mədəni - məişət obyekti 134
• Qəsəbə və kənd 132
• Tarixi abidə 87

Səthi dağlıqdır, Murovdağ, Şahdağ, Şərqi Sevan, Mıxtökən, Qarabağ silsilələrinin və Qarabağ yaylasının bir hissəsini təşkil edir. Ən yüksək zirvələri hündürlüyü 3724 m olan Gamış dağları və 3616 m olan Dəlidağdır. Yura, Tabaşir, Paleogen, Neogen və Antropogenin çökmə, vulkanogen-çökmə və vulkanik süxurları yayılmışdır. Faydalı qazıntıları: civə (Şorbulaq, Ağyataq), mineral sular (İstisu, Bağırsaq), tikinti materialları və s. ibarətdir. Ərazisinin çox hissəsində qışı quraq keçən soyuq və dağlıq tundra iqlimi tipləri hakimdir. Ən böyük çayı Tərtər və onun qolları - Lev çayı, Tutqunçay və s. dir. Bazarçay isə Kəlbəcər rayonunun ərazisindən başlanır. Ala göllər və Zalxa gölü də rayonun ərazisində yerləşir. Əsasən çimli dağ-çəmən və qonur dağ-meşə torpaqları yayılmışdır. Rayonun mərkəzində və şimal hissəsində enliyarpaqlı meşələr (palıd,fısdıq, vələs), meşə çöl bitkiləri, yüksək və qismən orta dağlıqda alp və subalp çəmənlikləri geniş yer tutur. Meşələrin ümumi sahəsi 28,2 min ha-dır. Təbiəti qayakeçisi, qonur ayı, çöldonuzu, daşlıq dələsi, ular, qartal kimi heyvan və quşlarla zəngindir. Azərbaycan Kəlbəcər Rayon Komitəsi və Rayon Xalq Deputatları Sovetinin orqanı "Yenilik" qəzeti 1934 ildən çıxır (1965 ilədək "Qızıl maldar"adı ilə nəşir olunmuşdur). Yerli radio verilişləri redaksiyası 1965 ildən fəaliyət göstərir . Rayonda televiziya verilişlərinə baxırlar. Rayonda 300 çarpayılıq 7 xəstaxana 25 feldşer-mama məntəqəsi sanitariya epidemioloci ,49 həkim ,205 orta tibb işçisi var.

Kəlbəjər -Qubadlı iqtisadi rayonu
Reliyefi əsəsən dağlıqdır. Ərəzisi şm.-q-də Şərqi Sevan, şm.-da Murov dağ, ş-də Qarabağ silsilələri ilə əhatələnir. Rayonun qalan hissəsini Qarabağ yaylası tutur. Mərkəzi hissədə Mıxtökən silsiləsi uzanır.Jənub .ş hissəsi Araz çayı dərəsinə tərəf alçalaraq düzənliklərə keçir.

 

Mənbə:

http://sazeri.iblog.com/post/208326/322223
Fevral 9, 2008 23:04

  Vikipediya

Vikipediya (ingiliscə, Wikipedia) – ümumi İnternet vasitəsilə azad yayımlanan ensiklopediyadır və dünyanın bir çox dillərində viki texnologiyasının tətbiq edilməsi nəticəsində könüllü istifadəçilər tərəfindən yaradılır. “Wiki” havay dilində “nə qədər mümkünsə daha tez” mənasını verir. Məhz yerli sakinlər Qonolulu aeroportundan şəhərə gedən avtobusları belə adlandırırlar. Viki texnologiyası əsasında qurulan virtual ensiklopediya bir axtarış sistemi kimi istifadəçilərin sorğuları əsasında tez bir zamanda informasiya xidməti göstərmək məqsədini daşıyır. Sistemdə verilən informasiyalar konkret olmaqla, yalnız hər hansı obyekt haqqında qısa informasiya verilir. Vikipediya virtual ensiklopediyası 15 yanvar 2001-ci ildə fəaliyyətə başlamışdır. Onun yaradıcıları Oqayo universitetinin fəlsəfə doktoru Larri Sanqer (Larry Sanger) və amerikalı sahibkar Cimmi Uelsdir (Jimmy Wales). Onlar əvvəlcə “Nupedia” İnternet ensiklopediyasını yaratdılar. Bu virtual ensiklopediya öz sahəsinin mütəxəssisləri olan könüllü müəlliflər tərəfindən yazılırdı. Lakin iş uzanırdı, məqalələrin sayı isə yüzdən də az idi və Senqerlə Uels ikinci layihəni – Vikipediyanı buraxmaq qərarına gəldilər. Onlar fəlsəfəsi tamamilə fərqli olan, biliklərini paylaşan insanlar sayəsində meydana gələcək, dünyanın ən dolğun on-line ensiklopediyasını yaratmaq istəyirdilər. Bu təşəbbüs özünü doğrultmuş və Vikipediyanı dünyanın ən populyar 10 saytı sırasına daxil etmişdir.Viki proqramının köməyi ilə yaradılan ensiklopediya sayta daxil olan hər bir kəsə istənilən informasiyanı dəyişmək imkanı verməklə, bu dəyişikliyi digər İnternet istifadəçilərində görünməsini təmin edir. 

Vikipediya – “Wikimedia Foundation” qeyri-hökumət təşkilatı tərəfindən yaradılan İnternet ensiklopediyasıdır.

Vikipediya könüllü istifadəçilər tərəfindən daxil edilən məqalələr hesabına zənginləşir. Vikipediyada yerinə yetirilməsinə icazə verilən əməliyyatların siyahısı:1.      İstənilən mövzuda məqalələr yaratmaq;2.      Mövcud olan məqalələrə əlavə mətn daxil etmək;3.      İnformasiyanı tam dəyişdirmək;4.      Orfoqrafik səhvləri düzəlmək;5.      Mövcud olan məqalələrə şəkillər əlavələr etmək;6.      Faktiki informasiyanı pozmaq;7.      Mövcud olan məqalələri başqa dillərə tərcümə etmək. Belə ki, ingilis və rus dillərində olan məqalələr Azərbaycan bölməsindəki məqalələrin sayından bir-neçə dəfə çoxdur;8.      Yeni məqalə yazarkən, həmin mövzuda digər dillərdə yazılmış məqalələrlə tanış olmaq mümkündür.İnternet istifadəçilərinin fikrinə görə Vikipediyanın ən böyük problemi şəbəkə vandallarıdırlar. Ensiklopediyanın üzərində düzəlişə icazə verilirsə, kimlərinsə başqalarının əməyini korlamaq istəyində olması qaçılmazdır. Bu cür informasiya anarxiyası informasiyaların doğruluq dərəcələrinin aşağı düşməsinə səbəb olur. Skeptiklər Vikipediyada təqdim olunan informasiyaların qeyri-düzgün olmalarını sübut etməyə çalışarkən, məhs bu arqumentləri göstərirlər.

Britaniyanın “Nature” elmi jurnalının əməkdaşları Vikipediyada və “Britannika” məşhur ensiklopediyasında yerləşdirilmiş elmi məqalələrin düzgünlüyünü qiymətləndirmək üçün ekspertlər dəvət etmək qərarına gəldilər. Alimlər hər iki ensiklopediyadakı məqalələri, bu və ya digər məqalənin hansı ensiklopediyadan götürüldüyünü bilmədən təhlil edərək, onlar haqqında resenziya yazdılar. Nəticədə, hər iki ensiklopediyada hərəsində ümumi xarakterli dörd ciddi səhv olduğu müəyyən edilmişdir. Beləliklə, Vikipediya dəqiqlik və doğruluq üzrə kompetent yoxlamaya davam gətirdi.

 Ensiklopedik məqalələrin məzmunları minlərlə könüllülər tərəfindən diqqətlə yoxlanılır ki, lazım gəldikdə onlar o andaca və səliqə ilə daxil edilmiş məqalələrdəki kobud səhvləri aradan qaldırırlar. Vikipediyada yerləşdirilmiş məqalələrin bir-neçəsi "New York Times” əməkdaşları tərəfindən qəsdən dəyişdirilmiş, bəziləri tamamilə  silinmiş, bəziləri isə hiss olunmayacan dəyişikliklərə məruz qalmışlar. Çox qısa zamanda məqalələrin ilkin vəziyyəti bərpa olunmuşdur.

Vikipediyada periodik olaraq bu və ya digər məqalənin götürülməsi haqqında tələblər təqdim olunurlar. Vikipediyanın redaktorları dərc olunan informasiyaları izləyirlər və bəzi hallarda mübahisəyə səbəb olan məqalələrdə müvəqqəti olaraq azad redaktəyə qadağa qoyur, bəzən isə məqaləni tamamilə bağlayırlar. Məsələr, Vikipediyanın rus bölməsində “Нагорный Карабах” məqaləsində olduğu kimi. Baş adminstrator (stüard) Maksim Semyonnikin  dediyi kimi, istifadəçilərin uzun müddətli müzakirələrdə ortaq məxrəcə gələ bilmədiklərini nəzərə alaraq məqalənin dəyişdirilməsinə qadağa qoyulmuşdur. “Нагорный Карабах”, “Азербайджанцы” və bir çox məqalələri nəzərdən keçirdikdə, məlum olur ki, təsdiq olunmamış informasiyalara Vikipediyada rast gəlinməsi təəssüf ki, mümkündür, belə ki, məqalə yaratmağa və özgələrin məqalələrini redaktə etməyə kütləvi on-line ensiklopediyasında hər kəsə icazə verilir.

Azərbaycan dilində yaranan Vikipediya 2004-cü ildə www.az.wikipedia.org ünvanı altında fəaliyyətə başlamışdır. Vikipediyanın 2007-ci ilin noyabr ayına olan məlumatına görə www.az.wikipedia.org saytı 17671-ə yaxın məqaləyə malikdir. Müqayisə üçün deyək ki, Vikipediyanın ingilis bölməsində 2095590 məqalə, rus bölməsində 214960 məqalə, türk bölməsində isə 95244 məqalə mövcuddur. Vikipediyanın statistik məlumatları ayda bir neçə dəfə təzələnir. Artıq Vikipediyanın Azərbaycan bölməsində dolğun məqalələrin çoxalması sevindirici haldır. Məqalələrin sayına görə Vikipediyanın Azərbaycan bölməsi təqribən 18 min məqalə ilə 253 yer içində 54-cü yerdədir və irəliləməkdə davam edirMilli Vikipediyanın inkişaf etdirilməsi, genişləndirilməsi, dolğun informasiya ilə təmin edilməsi hər bir Azəbaycan vətəndaşının vicdan borcudur. Nəzərə alsaq ki, Azərbaycan Ermənistanla müharibə şəraitindədir və ermənilərin milli Vikipediyanın səhifələrində yalan informasiya daxil etmələri faktlarına rast gəlinir, o halda erməni vandalizminin qarşısının alınması və virtual ensiklopediyanın nəzarətinin güclənməsi görüləcək əsas işlərdən biridir. Azərbaycan və Azərbaycanın milli dəyərlərinin Vikipediyada müxtəlif dillərdə necə işıqlandırılması hər bir Azərbaycan vətəndaşının probleminə çevrilməlidir

Yaddan çıxartmayaq ki, Azərbaycan tarixini saxtalaşdıran, tarixi abidələrini özünküləşdirən ermənilərə qarşı virtual şəkildə mübarizə aparmaq üçün Vikipediyada Azərbaycan haqqında informasiyanı biz xarici dillərdə də dərc etməliyik. Azərbaycan dilindəki Vikipediyanı zənginləşdirməklə yanaşı rus, ingilis, fransız, alman və s. dillərdə fəaliyyət göstərən Vikipediyalara nəzarət etmək, ermənilərin və ermənipərəst qüvvələrin virtual ensiklopediyaya daxil etdiyi dezinformasiyaların qarşısını alaraq oraya düzgün və obyektiv məqalələr əlavə etmək vacib məsələlərdəndir. Vikipediyanın rus bölməsində (www.ru.wikipedia.org) yerləşdirilmiş «Азербайджан», «Азербаджанцы», «Ходжалы», «Нагорный Карабах», «Шуша», «Нахчиван», «История Азербайджана», «Битва Karabax» və onlarla hər bir azərbaycanlının qürur hissinə toxunan bu cür məqalələr vətənini sevən azərbaycanlını sakit buraxa bilməz.

 

Ələkbərova İradə, İnformasiya Texnologiyaları İnstitutu, məqalə tam şəkildə "Azərbaycan məktəbi" jurnalında  2007-ci ildə cap edilmişdir.

Fevral 9, 2008 22:19

  İnternetdə domen adlar

İnternetdə domen adlar

Internetə qoşulmuş kompüterlər arasında qarşılıqlı əlaqəni təmin etmək üçün onların hər birinin xüsusi, təkrarlanmayan nömrəsi olmalıdır. Şəbəkədə hər bir kompyuterin nömrəsi bir birlərindən nöqtə ilə ayrılan dörd ədəddən ibarətdir. Məsələn: 230.128.13.40 Bu cür nömrələnmə IP-ünvan (IP stands for "Internet Protocol") adlanır. IP ünvanları yadda saxlamaq, işlətmək çətin olduğuna görə onları xüsusi adlarla əvəz etmişlər ki, bu adlar domen adlar adlanır və onları yadda saxlamaq daha asandır. Nəzərə alsaq ki, orta yaddaşa malik insan 10-15 İP ünvan yadda saxlamaq qabiliyyətinə malikdirsə, domen ad şəklində o, yüzlərlə ünvan yadda saxlaya bilər. Kompüterin İP ünvanını domen ünvanla əvəz edən  və əksinə, domen adları İP-ünvanlara çevirən system Domen Adlar Sistemi (Domain Name Sistem, DNS) adlanır. Domen – DNS-də domen adları fəzasının mərkəzləşdirilmiş inzibatlaşdırılan sahəsidir.

Adlar zonasının müəyyənləşdirilməsi məsələsi ilə Internetdə ən yuxarı səviyyədə ABŞ hökuməti qarşısında məsuliyyət daşıyan ICANN (The Internet Corroration for Assigned Names and Numbers) adlı təşkilat məşğuldur.  İCANN – Internetdə adlar və İP ünvanlar üzrə Baş Qeydiyyat Korporasiyası (www.icann.org) olub, milli – ccTLD (.az, .ru, .us və s.) və funksional – gTLD (.com, .org, .net, .info və s.) zonalarda domenlərə nəzarət edən – domen adları və İP ünvanları bölüşdürən və tənzimləyən Beynəlxalq təşkilatdır.

Göründüyü kimi, hər bir ölkə adına uyğun xüsusi domenə malikdir. Məsələn, AZ – Azərbaycanın Internetdə qəbul edilmiş və BMT-nin Beynəlxalq Standartlar Qurumu tərəfindən təsdiq  edilmiş domenidir. Almaniyada milli domen – DE, Rusiyada – RU, Amerikada – US, Türkiyədə – TR və s.Funksional domenlər İnternet resursunun fəaliyyətindən asılı olaraq müəyyən edilir:  kommersiya saytları – COM, rəsmi dövlət saytları – GOV, təşkilat saytları – ORG, hərbi mövzuda saytlar – MİL, təhsil haqqında saytlar – EDU, və s. kimi adlandırılırlar. Funsional domenlərin paylanması ilə əvvəllər yalnız InterNic Beynəlxalq təşkilatı məşğül olurdusa, 1999-cü ildən domen adların qeydiyyatdan keçirilməsi ilə dünyada bir çox nüfuzlu təşkilatlar məşğul olmağa başladılar : GO DADDY, ENOM, NETVOC SULİDATİON və s.Milli domenlərin qeydiyyatı isə hər bir ölkənin öz ixtiyarına verilmişdir. Məsələn, Türkiyədə Internet adlarının qeydiyyatı ilə Orta Doğu Texnik Universetində kollegial qurum (www.metu.edu.tr) məşğul olur, Rusiyada bu işlə Ictimai Kompyuter Şəbəkələrinin Inkişafı üzrə kollengial qurum (www.ripn.ru), Ermənistanda isə bu işlə Internet Society Armenia (www.am/am.html) təşkilatı məşğuldur. Azərbaycanda isə AZ domeni ilə bağlı qeydiyyatları İNTRANS şirkəti həyata keçirir.Son illərdə Azəbaycanın İnternet məkanında çoxlu sayda saytların yaradılması, eləcə də yeniləşməsi müşahidə olunur. Nəinki ayrı-ayrı təşkilatlar, eyni zamanda fiziki şəxslərin də öz fərdi saytlarının və səhifələrinin yaradılması xeyli çoxalmışdır. 2007-ci il noyabr ayının məlumatına görə AZ domeni altında artıq 5500 sayt mövcuddur.

Ələkbərova İradə, İnformasiya Texnologiyaları İnstitutu



Yazılar cəmi: 7   


© 2008 Bütün hüquqları qorunur və blogçuya məxsusdur - Dəstək: AzeriBlog.com